نظاماتى داشت و در واقع يك زنجيرهايى به دست و پاى مردم بسته بود كه جامعه را به همان حالت نگه مىداشت . با به وجود آمدن يك جامعه‌اى كه اين مرزها و اين حدود شكست ، يعنى درِ اين جامعه به روى جامعه‌هاى ديگر باز شد و درِ جامعه‌هاى ديگر به روى اين جامعه باز شد ، جريان تبادل به وجود آمد . اين بود كه پشت سر خودش حركت به وجود آورد . آنها اين حرف را اجمالًا مىگويند كه به همين دليل ، عوامل جغرافيايى مؤثر است ؛ يعنى اگر يك مردمى ، يك قبيله‌اى از نظر منطقهء جغرافيايى در يك محيطى زندگى مىكنند كه رابطهء اينها با جامعه‌هاى ديگر بريده است ، اينها ممكن است يك راهى را كه جامعه‌هايى در دويست سال طى كرده‌اند در بيست هزارسال طى كنند . آنوقت مىگويند علت عقب ماندگى اين جامعه‌هايى كه الآن به حالت توحش باقى مانده‌اند منطقهء جغرافيايى اينهاست ، يعنى اينها در يك جايى قرار گرفته‌اند كه اين تبادلها صورت نمىگرفته است . اما جامعه‌هايى كه جلو افتاده‌اند براى اين بوده كه دروازه‌هاى آنها از نظر منطقهء جغرافيايى باز بوده ، مثلًا جنگها رخ داده ( خود جنگ يك عامل تكامل است ) ، تجارت رخ داده ، مسافرت رخ داده ، اينها رفته‌اند آنها آمده‌اند . مثلًا اگر يكى از آثار تمدن در مصر پيدا شده بعد آمده تمام اين منطقه‌ها را گرفته ، در چين پيدا شده باز سرايت كرده ، در ايران پيدا شده باز سرايت كرده و همين‌طور . . . اما آنهايى كه شما مىبينيد به آن حالت اوليه باقى مانده‌اند در منطقه‌هايى بوده‌اند كه رابطهء تبادل فرهنگى بريده بوده است . - بالاخره عامل خارجى مؤثر بوده است . استاد : عرض كردم ، اينها عامل خارجى را به عنوان يك عاملِ كمك نفى نمىكنند . يك اصلى هم دارند به نام اصل همبستگى يا تأثير متقابل كه احياناً « همبستگى تضادها » مىگويند . در خود فلسفهء هگل هم اين مطلب آمده است . ديالكتيك هگل هم يك ديالكتيك تك شاخه‌اى نيست ، يعنى اين‌طور نيست كه يك جريان ديالكتيكى همين جور شروع مىشود و هيچ رابطه‌اى با جاى ديگر ضرورتاً نداشته باشد . گاهى اوقات اين جريان در مجموع خودش - كه يك جريانى است كه تز و آنتى تز و سنتز است - باز تز واقع مىشود براى يك مجموعهء ديگرى كه آن مجموعهء ديگر حالت آنتى تز اين را پيدا مىكند . پس يك جامعه در حالى كه در درون خودش دچار تضاد تكاملى هست اگر با يك جامعهء ديگر در مجموع خودش برخورد داشته باشد ، خود همان برايش عامل تحرك مىشود . اين با اصولشان منافات ندارد .